سلفیت و وهابیت
این نوشتار در پاسخ به ادعای وهابیت مبنی بر عمومی بودن فضیلت عقد اخوت، با بررسی شواهد قرآنی، روایی و تاریخی، اختصاص این فضیلت به امیرالمؤمنین علیه‌السلام را تبیین می‌کند. احتجاج امیرالمؤمنین علیه‌السلام در شورای شش‌نفره نیز، جایگاه ممتاز آن حضرت و اهمیت این فضیلت در اثبات حقانیت ایشان در مسئله جانشینی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم را نشان می‌دهد.
حدیث طیر، فضیلت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام را در ماجرای حضور ایشان نزد پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله بیان می‌کند. شبهه اصلی درباره اعتبار این حدیث، تضعیف اسماعیل بن عبدالرحمن سُدّی، یکی از راویان آن است. بااین‌حال، بررسی منابع رجالی اهل‌سنت نشان می‌دهد که احمد بن حنبل او را ثقه، ابن عدی صدوق و یحیی بن سعید نیز مورد تأیید دانسته‌اند. همچنین مسلم در صحیح خود از او روایت نقل کرده و آلبانی نیز انتقادات مطرح‌شده درباره وی را مخلّ اعتبارش نمی‌داند. بنابراین، با توجه به وجود توثیقات معتبر و اختلاف دیدگاه‌های رجالی درباره سُدّی، نمی‌توان حدیث طیر را صرفاً به دلیل وجود این راوی بی‌اعتبار دانست.
روایت «خداوند خاک را در روز شنبه آفرید» که در صحیح مسلم نقل شده، از سوی برخی از محدثان اهل‌سنت، از جمله بخاری و بیهقی، مورد نقد قرار گرفته است. آنان این روایت را معلول دانسته و معتقدند که سخن صحیح، موقوف بر کعب‌الاحبار است، نه روایت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله. همچنین، نقل این حدیث در صحیح مسلم، از موارد انتقاد برخی حدیث‌شناسان به او به شمار می‌رود.
البانی وهابی روایت تشبیه امیرالمؤمنین علیه‌السلام به حضرت عیسی علیه‌السلام را به دلیل وجود حکم بن عبدالملک در سند، ضعیف دانسته است؛ درحالی‌که عجلی، از عالمان برجسته علم رجال اهل‌سنت، همین راوی را صریحاً توثیق کرده است. این اختلاف، پرسش مهمی درباره مبنای تضعیف روایات فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام و نادیده‌گرفتن توثیقات معتبر رجالی مطرح می‌کند.
ابن حجر عسقلانی استمرار غضب حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نسبت به ابوبکر را به اندوه و بیماری ایشان نسبت می‌دهد؛ اما گزارش جاحظ و روایت صحیح بخاری، اختلاف بر سر میراث پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را عامل اصلی نارضایتی و تداوم قطع رابطه تا زمان وفات معرفی می‌کنند. مقایسه این گزارش‌ها، زمینه نقد و ارزیابی توجیه ابن حجر را فراهم می‌سازد.
برخی از عالمان اهل‌سنت، از جمله کونگوهی، در تفسیر روایات مربوط به غضب حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها، مدعی شده‌اند که خشم ایشان متوجه خودشان بوده، نه ابوبکر. این ادعا با گزارش‌های تاریخی درباره غضب حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها و سخن‌نگفتن ایشان با ابوبکر تا پایان عمر سازگار نیست. همچنین، زهد و وارستگی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نشان می‌دهد که اعتراض ایشان را نباید به دلبستگی به مال دنیا نسبت داد؛ بلکه باید آن را در چارچوب مطالبه حق و دفاع از حکم دین بررسی کرد. دفن شبانه ایشان نیز قرینه‌ای مهم در بررسی این واقعه است.
ابن حجر عسقلانی در فتح الباری، قهر حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها با ابوبکر و عمر را به مسئله میراث اختصاص می‌دهد. بااین‌حال، ظاهر روایت صحیح بخاری، این تفسیر را تأیید نمی‌کند و بر تداوم خشم حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها تا زمان وفات ایشان دلالت دارد. افزون بر این، شواهد قرآنی و روایی درباره زهد، ایثار و بخشندگی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، با معرفی ایشان به‌عنوان فردی دنیاطلب و ثروت‌اندوز سازگار نیست.
ادعای اینکه تمام جانشینان پیامبران الهی خودشان نیز پیامبر بوده‌اند، ادعای باطلی است. قرآن در ماجرای طالوت، از پیامبری سخن می‌گوید که انتخاب او به‌عنوان زمامدار بنی‌اسرائیل را اعلام کرد. این نمونه، تفاوت میان مقام نبوت و خلافت را نشان می‌دهد. از سوی دیگر، با توجه به ختم نبوت به پیامبر اسلام(ص)، جانشینی حضرت علی(ع) مستلزم پیامبر بودن ایشان نیست و باید دانست که خدای متعال جانشین انبیاء الهی را انتخاب می‌کند.
عبدالقاهر جرجانی، از عالمان اهل‌سنت، از اجماع گسترده فقها و متکلمان مسلمان بر حقانیت امیرمؤمنان علیه‌السلام در جنگ‌های جمل و صفین سخن می‌گوید و مخالفان آن حضرت را باغی و ظالم می‌خواند. این گزارش، مبنایی مهم برای نقد تلاش‌هایی است که با تکیه بر جایگاه برخی شخصیت‌های تاریخی، مخالفت نظامی با امام را توجیه می‌کنند. پرسش اساسی این است: اگر حضرت علی علیه‌السلام بر حق بود، چگونه می‌توان جبهه مقابل او را نیز برحق دانست؟
یکی از استدلال‌های مطرح درباره چرایی اجرا نشدن برخی حقوق در دوران حکومت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام، ضرورت‌های مدیریت جامعه و مقابله با تهدیدهای نظامی و سیاسی است. روایت مربوط به سهم خمس ذوی‌القربی و گزارش‌های تاریخی درباره حملات بسر بن ارطاة، برای توضیح شرایط دشوار حکومت آن حضرت مورد استناد قرار گرفته‌اند. این شواهد باید در کنار یکدیگر و با توجه به حدود دلالت هر گزارش بررسی شوند.
یکی از پرسش‌های مطرح درباره دوران حکومت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام، علت قصاص‌نکردن عاملان شهادت حضرت زهرا سلام‌الله‌علیهاست. یکی از پاسخ‌های مطرح، تفکیک میان اصل حق و مطالبه یا اجرای آن است. روایت مربوط به خودداری عمار بن یاسر از پذیرش قصاص و دیه در برابر ضرب‌وشتم عثمان، نمونه‌ای از واگذاری دادخواهی به قیامت است که می‌تواند برای توضیح این استدلال مورد بررسی قرار گیرد.
مسلمان بودن و صحابی بودن یک شخص، به‌تنهایی حقانیت تمام مواضع سیاسی و نظامی او را ثابت نمی‌کند. بررسی دیدگاه شارحان اهل‌سنت و احادیث معتبر نشان می‌دهد که باید میان مسلمان بودن، برحق بودن و معذور بودن در خطا تفاوت گذاشت. به گواهی تاریخ، هر چند از سوی اهل سنت، معاویه صحابی شمرده می‌شود، اما گناهی که هیچ‌گاه از دامانش پاک نمی‌شود، عدم اطاعت از امام واجب‌الطاعه است.
آیا جایگاه حضرت علی علیه‌السلام تنها به‌عنوان یکی از اصحاب بزرگ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله قابل بررسی است، یا سخنان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره ایشان می‌تواند معیاری برای شناخت حق در اختلافات تاریخی باشد؟ در منابع حدیثی، روایاتی درباره همراهی حق با حضرت علی علیه‌السلام و جدایی‌ناپذیری ایشان از قرآن نقل شده است. بررسی این روایات، به‌ویژه در ارتباط با جنگ صفین، اهمیت فراوانی دارد؛ زیرا نمی‌توان بدون بررسی دلایل و شواهد، هر دو طرف یک درگیری را به یک اندازه بر حق دانست.
یکی از استدلال‌های مطرح درباره جنگ صفین این است که سپاه امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام صرفاً به حق نزدیک‌تر بوده و در نتیجه، سپاه معاویه نیز از سهمی از حق برخوردار بوده است. برای بررسی این ادعا، باید میان «برتری در برخورداری از حق» و «قرار گرفتن در جایگاه گروه متجاوز» تفاوت گذاشت. آیه ۹ سوره حجرات، معیار مهمی برای تحلیل این مسئله ارائه می‌کند و نشان می‌دهد که قرآن در برخی درگیری‌ها، یکی از طرفین را به‌عنوان گروه متجاوز معرفی می‌کند.