پایگاه جامع فرق، ادیان و مذاهب_ آیا می‌توان گفت در جنگ صفین، امیرالمؤمنین علیه‌السلام بر حق بود، اما معاویه هم سهمی از حق داشت؟ برخی برای دفاع از این دیدگاه، به تعبیر «أَوْلَى الطَّائِفَتَيْنِ بِالْحَقِّ؛[1] گروهی که به حق نزدیک‌تر و سزاوارترند» استناد می‌کنند؛ تعبیری که در بحث‌های روایی مربوط به جنگ صفین مطرح شده و از سزاوارتر بودن یکی از دو گروه به حق سخن می‌گوید. از نگاه این افراد، اگر یک طرف سزاوارتر به حق باشد، پس طرف مقابل نیز لزوماً از حق بی‌بهره نیست. اما آیا چنین نتیجه‌ای از نظر منطقی و قرآنی ضروری است؟

خداوند در آیه ۹ سوره حجرات می‌فرماید: «وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَىٰ فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّىٰ تَفِيءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ»؛ یعنی «اگر دو گروه از مؤمنان با یکدیگر جنگیدند، میان آن‌ها صلح برقرار کنید؛ و اگر یکی از آن دو بر دیگری تجاوز کرد، با گروه متجاوز بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد».

این آیه یک نکته اساسی دارد: قرآن در عین آنکه دو گروه درگیر را در آغاز آیه از مؤمنان معرفی می‌کند، امکان تجاوز یکی از آن‌ها به دیگری را نیز مطرح می‌سازد. بنابراین، اشتراک دو طرف در یک عنوان کلی، به معنای یکسان بودن موضع و عملکرد آن‌ها نیست.

البته باید توجه داشت که آیه حجرات به‌خودی‌خود نامی از علی علیه‌السلام یا معاویه نمی‌برد؛ تطبیق آن بر جنگ صفین نیازمند بررسی شواهد تاریخی و روایی است. همچنین، تعبیر «سزاوارتر به حق» ازآن جهت مورد توجه قرار دارد که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله فرموده‌اند: «گروهی از دین خارج می‌شوند، در زمانی که میان مسلمانان اختلاف و جدایی پدید آمده است؛ گروهی که به حق نزدیک‌تر و سزاوارترند، آنان را خواهند کشت».[2]

نتیجه اینکه بر اساس آیه شریفه و قرینه استفاده شده از آیه، می توان به این نتیجه رسید که اولا آنکه از آنجا که امیرمومنان علیه‌السلام حاکم زمان بوده و معاویه بر علیه خلیفه و حاکم زمان شوریده، پس مصداق بغی و طغیان‌گر شامل او است و بر همه مسلمانان واجب بوده که ازحاکم مومنین و خلیفه تعیین شده تبعیت کنند. در ثانی حدیث مذکور به واقعه صفین اشاره نمی‌کند و از قرینه نیز نمی‌توان دریافت که منظور جنگ صفین است.

پی‌نوشت:
[1]. مسلم بن حجاج قشیری نیشابوری، ابوالحسین، الجامع الصحیح (صحیح مسلم)، ج ۳، ص ۱۱۳، ح ۱۰۶۵، تحقیق: محمد ذهنی افندی، اسماعیل بن عبد الحمید حافظ طرابلسی، احمد رفعت بن عثمان حلمی قره‌حصاری، محمد عزت بن عثمان زعفرانبولی و ابونعمة‌الله محمد شکری بن حسن انقروی، استانبول: دارالطباعه العامره، ۱۳۳۴ق. «حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخَ ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ - وَهُوَ ابْنُ الْفَضْلِ الْحُدَّانِيُّ - حَدَّثَنَا أَبُو نَضْرَةَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: «تَمْرُقُ مَارِقَةٌ عِنْدَ فُرْقَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، يَقْتُلُهَا أَوْلَى الطَّائِفَتَيْنِ بِالْحَقِّ ».
[2]. همان.