پایگاه جامع فرق، ادیان و مذاهب - یکی از مهم‌ترین چالش‌ها در بررسی اعتبار احادیث اهل‌سنت، عملکرد روایی ابوهریره، پرروایت‌ترین راوی این مذهب است. نکته قابل‌تأمل آن است که برخی از بزرگ‌ترین محدثان اهل‌سنت، درباره شیوه نقل روایات او، گزارش‌هایی مطرح کرده‌اند که پرسش‌های جدی درباره اعتبار انتساب برخی احادیث به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله ایجاد می‌کند.

حدیث صحیح مسلم؛ سخن کعب الاحبار یا کلام پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله؟

یکی از نمونه‌های مشهور این مسئله، حدیث «خَلَقَ اللَّهُ التُّرْبَةَ يَوْمَ السَّبْتِ؛[1] خداوند خاک را در روز شنبه آفرید» است که در صحیح مسلم آمده و درباره آفرینش خاک، کوه‌ها، درختان و سایر مخلوقات در روزهای هفته سخن می‌گوید؛ اما نکته شگفت‌آور اینجاست که شماری از بزرگ‌ترین محدثان اهل‌سنت، انتساب این حدیث به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را نپذیرفته‌اند.

- اعتراف شعبة بن حجاج، به تدلیس ابوهریره:
شعبة بن حجاج، از برجسته‌ترین ناقدان حدیث اهل‌سنت، درباره ابوهریره چنین گفته است: «ابوهریره تدلیس می‌کرد؛ سخنانی را که از کعب‌الاحبار شنیده بود، در کنار سخنان پیامبر نقل می‌کرد، بدون آنکه میان این دو، تفکیک قائل شود!»[2]
این گزارش بسیار مهم است؛ زیرا کعب‌الاحبار، دانشمند یهودی‌الاصل و از ناقلان اخبار اهل کتاب بود. بنابراین، اختلاط سخنان او با احادیث نبوی، می‌توانست موجب ورود آموزه‌های اهل کتاب به مجموعه روایات منسوب به پیامبر شود.

- نظر بخاری در این باره
بخاری درباره این روایت می‌گوید: «صحیح آن است که این سخن، موقوف بر کعب الاحبار است!»[3]

- نظر ابن تیمیه در این باره:
ابن تیمیه نیز درباره این حدیث می‌نویسد: «اما حدیثی که مسلم درباره این سخن روایت کرده است: «خداوند خاک را در روز شنبه آفرید»، حدیثی معلول (دارای عیب و اشکال در سند یا متن) است که پیشوایان علم حدیث، مانند بخاری و دیگران، بر آن ایراد گرفته‌اند. بخاری گفته است: روایت صحیح آن است که این سخن، از کعب‌الاحبار نقل شده و موقوف بر اوست (نه اینکه از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله روایت شده باشد). بیهقی نیز علت و اشکال این حدیث را بیان کرده است. آنان توضیح داده‌اند که این روایت اشتباه است و از جمله احادیثی نیست که ابوهریره از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل کرده باشد. این حدیث از جمله مواردی است که حدیث‌شناسانِ صاحب‌نظر، مسلم را به سبب نقل آن در کتاب صحیح خود مورد انتقاد قرار داده‌اند».[4]

- نظر ابن کثیر در این باره:
ابن کثیر نیز می‌نویسد: «ابوهریره این سخن را از کعب‌الاحبار شنیده بود، اما بر برخی راویان اشتباه شد و آن را به پیامبر نسبت دادند!»[5]

نتیجه‌گیری؛ عدالت صحابه یا ضرورت نقد راوی؟
اکنون پرسش اساسی این است: وقتی در منابع معتبر اهل‌سنت، گزارش اختلاط سخنان کعب‌الاحبار با روایات نبوی مطرح شده و بزرگان حدیث نیز یک روایت موجود در صحیح مسلم را در اصل، سخن کعب دانسته‌اند، چگونه می‌توان تمام روایات ابوهریره را بدون بررسی و نقد پذیرفت؟ آیا عدالت صحابه، به معنای مصونیت از اشتباه در نقل حدیث است؟ آیا اعتبار یک راوی باید مانع بررسی دقیق منشأ سخنان منسوب به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله شود؟ واقعیت این است که هیچ راوی‌ای فراتر از نقد علمی نیست؛ حتی اگر هزاران روایت از او نقل شده باشد یا روایاتش در معتبرترین کتاب‌های حدیثی جای گرفته باشند. عدالت، مساوی عصمت نیست و اعتبار کتاب نیز جایگزین بررسی سند و متن حدیث نمی‌شود.

پی‌نوشت:
[1]. صحيح مسلم، مسلم بن حجاج، ج4، ص2149، ناشر: دار إحياء التراث العربي - بيروت، بی تا
[2]. سير أعلام النبلاء، شمس الدين ذهبی، ج2، ص608، ناشر مؤسسة رسالة، چاپ سوم، 1405 هـ / 1985 م
[3]. تاریخ کبیر، محمد بن اسماعیل بخاری، ج۱، ص۴۱۴، چاپ دائرة المعارف العثمانية، حيدر آباد – الدكن، بی تا
[4]. مجموع الفتاوی،ج۱۷، ص۲۳۶، مجمع ملك فهد، مدينة – عربستان سعودی، 1416هـ/1995م
[5]. تفسیر ابن کثیر، ج۱، ص۱۲۳، ناشر: دار الكتب العلمية، منشورات محمد علي بيضون – بيروت، چاپ اول، 1419 هـ ق