پایگاه جامع فرق، ادیان و مذاهب _ در بررسی جنگ‌های جمل و صفین، یکی از مسائل اساسی، تعیین جبهه برحق و ارزیابی عملکرد کسانی است که در برابر امیرمؤمنان علیه‌السلام صف‌آرایی کردند. گاه برای دفاع از برخی چهره‌های تاریخی، بر سابقه صحابی بودن، جایگاه اجتماعی یا احتمال اجتهاد آنان تأکید می‌شود؛ اما آیا این عناوین می‌توانند جایگزین بررسی مستند رفتار سیاسی و نظامی افراد شوند؟ منابع اعتقادی اهل‌سنت در این زمینه، گزارشی قابل‌توجه ارائه می‌کنند.

علامه مناوی می‌نویسد: عبدالقاهر جرجانی اشعری در کتاب الامامه گفته: «أَجْمَعَ فُقَهَاءُ الْحِجَازِ وَالْعِرَاقِ مِنْ فَرِيقَيِ الْحَدِيثِ وَالرَّأْيِ مِنْهُمْ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالْجُمْهُورُ الْأَعْظَمُ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ وَالْمُسْلِمِينَ أَنَّ عَلِيًّا مُصِيبٌ فِي قِتَالِهِ لِأَهْلِ صِفِّينَ كَمَا هُوَ مُصِيبٌ فِي أَهْلِ الْجَمَلِ، وَأَنَّ الَّذِينَ قَاتَلُوهُ بُغَاةٌ ظَالِمُونَ لَهُ، لَكِنْ لَا يُكَفَّرُونَ بِبَغْيِهِمْ؛[1] اجماع فقهای حجاز و عراق و مالک و شافعی و ابوحنیفه و اکثریت بزرگان اسلام این است که علی بن ابی‌طالب در جنگش با اهل صفین و جمل بر حق بود و طلحه و زبیر و عایشه سرکشانی ظالم نسبت به او بودند، اما آنها را نسبت به این سرکشی تکفیر نمی‌کنیم!»

هر چند جرجانی به دلیل تعصبی که نسبت به اصحاب جمل و صفین دارد، باعث شده تا در این اقرارش، فضیلتی برای امیرمؤمنان علیه‌السلام بیان نکند، اما درباره طرف مقابل نیز داوری مشخصی دارد و هر چند راضی به تکفیر آنان نشده، اما اقرار او به باغی و ظالم بودن دشمنان امیرمؤمنان علیه‎‌السلام، نشان از اعتقاد قلبی‌اش به طغیانگری و سرکشی اصحاب جمل و صفین دارد.

ازاین‌رو، به وضوح مشخص است که این عالم اهل سنت، نتوانسته با تکیه بر احترام مذهبی به برخی اشخاص، این بخش از گزارش را نادیده بگیرد و سپس همان جنگ‌ها را نزاعی دانسته که در آن، هر دو طرف به یک اندازه بر حق باشند. به این معنا که او و بسیاری از فقهای مشهوری که در کلامش از اجماع آنان یاد کرده، می‌دانستند که دشمن امیرمؤمنان علیه‌السلام باغی و ظالم است و سهمی از حق ندارند.

اما در اینجا، مدافعان جبهه مقابل با پرسشی جدی روبه‌رو هستند: اگر امیرمؤمنان علیه‌السلام در جمل و صفین بر حق بود و مخالفانش باغی و ظالم بودند، توجیه جنگ با ایشان بر چه مبنای علمی و براساس کدام یک از اصول سنت نبوی و سیره رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله استوار است؟ صرف طرح احتمال اجتهاد، بدون اثبات درستی تصمیم و رفتار، این تعارض را برطرف نمی‌کند. اجتهاد احتمالی نیز نباید به ابزاری برای مصون‌سازی اشخاص از نقد تاریخی تبدیل شود.

البته گزارش جرجانی به‌تنهایی همه جزئیات وقایع جمل و صفین را بیان نمی‌کند و تنها به جنگ در میدان اشاره کرده و از تبعات این دو نبرد در طول تاریخ، سخنی به میان نبرده است، اما با این‌حال، دلالت همین نقل روشن است. لذا بر اساس دیدگاه گزارش‌شده، حقانیت امیرمؤمنان علیه‌السلام با برحق دانستن هم‌زمان جبهه مقابل سازگار نیست. دفاع علمی از تاریخ، مستلزم پذیرش همین تمایز و پرهیز از توجیه گزینشی شخصیت‌هاست.

پی‌نوشت:
[1]. مناوی، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، ج۶، ص۴۷۴، تحقیق احمد عبدالسلام، ناشر: المكتبة التجارية الكبرى - مصر، چاپ اول، 1356 هـ ق.