پایگاه جامع فرق، ادیان و مذاهب_ یکی از استدلال‌هایی که درباره جنگ صفین مطرح می‌شود، این است که حتی اگر اهل‌بیت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله جایگاه ویژه‌ای داشته باشند، باز هم ممکن است مخالفان سیاسی آنان در برخی اختلافات بر حق باشند. اما برای ارزیابی این ادعا، نمی‌توان صرفاً به عنوان صحابی بودن افراد یا وجود اختلافات سیاسی استناد کرد؛ بلکه باید به محتوای سخنان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نیز توجه داشت.

در حدیثی مشهور به «حدیث سفینه» آمده است: رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرمایند: «مَثَلُ أَهْلِ بَيْتِي فِيكُمْ كَمَثَلِ سَفِينَةِ نُوحٍ، مَنْ رَكِبَهَا نَجَا، وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِقَ.[1] مَثَل اهل‌بیت من در میان شما، مانند کشتی نوح است؛ هر کس سوار آن شود، نجات می‌یابد و هر کس از آن عقب بماند، غرق می‌شود.»

این روایت در منابعی از جمله کتاب فضائل الصحابة احمد بن حنبل نقل شده است. مضمون حدیث، اهل‌بیت پیامبر را صرفاً گروهی برخوردار از فضیلت شخصی معرفی نمی‌کند، بلکه برای آنان نقشی هدایتگر قائل می‌شود. البته برای داوری دقیق حدیثی، باید سند و طرق نقل روایت نیز جداگانه بررسی شود.

نکته مهم این است که فضیلت داشتن با مرجعیت در هدایت تفاوت دارد. اگر از مجموعه ادله روایی نتیجه بگیریم که پیروی از اهل‌بیت سلام‌الله‌علیهم در مسیر هدایت نقش اساسی دارد، آن‌گاه نمی‌توان اختلاف با آنان را صرفاً یک رقابت سیاسی معمولی تلقی کرد. در چنین برداشتی، موضع افراد باید بر اساس میزان انطباق آن با معیارهای دینی ارزیابی شود، نه صرفاً جایگاه اجتماعی یا سابقه همراهی آنان با پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله!

در ماجرای صفین نیز همین پرسش مطرح است: آیا می‌توان موضع امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام و موضع معاویه را فقط به این دلیل که هر دو در تاریخ اسلام شناخته‌شده‌اند، دو موضع هم‌سطح دانست؟ پاسخ به این پرسش نیازمند بررسی مجموعه شواهد تاریخی و روایی است؛ اما حدیث سفینه دست‌کم این مبنا را به چالش می‌کشد که اختلاف با اهل‌بیت سلام‌الله‌علیهم را بدون توجه به جایگاه دینی آنان، اختلافی عادی و فاقد معیار روشن بدانیم.

از آنچه بیان شد می‌توان نتیجه گرفت: اگر حدیث سفینه را در چارچوب دلالت آن بر ضرورت پیروی از اهل‌بیت سلام‌الله‌علیهم بپذیریم، نمی‌توان مخالفت با آنان را بدون بررسی و دلیل، هم‌زمان موضعی هم‌ارز با مسیر هدایت معرفی کرد. در تحلیل جنگ صفین نیز باید این معیار را در کنار دیگر ادله مرتبط با حقانیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام در نظر گرفت.

پی‌نوشت:
[1]. احمد بن حنبل، ابوعبدالله احمد بن محمد بن حنبل بن هلال شیبانی (متوفای ۲۴۱ق)، فضائل الصحابة، ج۲، ص۷۸۵، ح ۱۴۰۲، تحقیق: دکتر وصی‌الله محمد عباس، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ اول، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.