پایگاه جامع فرق، ادیان و مذاهب_ یکی از پرسش‌های مهم درباره دوران حکومت امیرالمؤمنین علیه‌السلام این است که چرا آن حضرت، با وجود رسیدن به قدرت سیاسی، عاملان شهادت حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها را قصاص نکرد؟ آیا مطالبه‌نکردن یک حق، دلیل بر نبود آن یا صرف‌نظرکردن از اصل حقانیت صاحب آن است؟ برای پاسخ به این پرسش، باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت: نخست، اصل وجود حق و دوم، امکان یا مصلحت مطالبه و اجرای آن در شرایط تاریخی مشخص.

ممکن است صاحب حق، به دلایل گوناگون، از مطالبه فوری آن خودداری کند و یا دادخواهی را به فرصتی دیگر واگذارد. بنابراین، صرف اجرا نشدن یک حق، به‌تنهایی برای نفی آن کافی نیست. بارها در تاریخ و درسیره اصحاب و یاران اهل بیت علیهم‌السلام اتفاقات و وقایع تلخی به وقوع پیوسته، اما به دلایلی امکان محاکمه و بازپس گیری حق، انجام نشده است. برای فهم بهتر جهت پاسخگویی به این شبهه، یک نمونه از برخورد صحابی رسول گرامی اسلام جناب عمار یاسر با خلیفه سوم را بیان می‌کنیم. نکته مهم آن است که نزد اهل سنت، سنت و سیره و روش صحابه در امور روزمره و زندگانی و دینداری، اتمام حجت و ختم کلام به شمار می‌آید و باید به عمل صحابه، تمسک کنند و از آن بهره ببرند.

ابن‌عساکر، گزارشی درباره برخورد عثمان در زمان خلافتش با عمار نقل می‌کند. بر اساس این گزارش، پس از آنکه عثمان، عمار را به‌شدت کتک زد و عمار از هوش رفت، عثمان، طلحه و زبیر را نزد او فرستاد تا وی را میان قصاص، دریافت ارش یا دیه و گذشت مخیر کنند. متن گزارش چنین است: «فَبَعَثَ إِلَى طَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ فَقَالَ ائْتِيَا هَذَا الرَّجُلَ فَخَيِّرَاهُ بَيْنَ ثَلَاثٍ بَيْنَ أَنْ يَقْتَصَّ أَوْ يَأْخُذَ أَرْشًا أَوْ يَعْفُوَ ...؛ پس افرادی را نزد طلحه و زبیر فرستاد و گفت: نزد این مرد بروید و او را میان سه گزینه مخیر کنید: قصاص کند، ارش بگیرد یا گذشت کند.»

عمار در پاسخ گفت: «لَا وَاللَّهِ لَا أَقْبَلُ مِنْهُنَّ وَاحِدَةً حَتَّى أَلْقَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَشْكُوَ إِلَيْهِ؛[1] نه، به خدا سوگند، هیچ‌یک از این گزینه‌ها را نمی‌پذیرم تا اینکه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله را [در قیامت] ملاقات کنم و شکایت خود را نزد ایشان ببرم».

این گزارش نشان می‌دهد که عمار، با وجود مطرح‌شدن امکان قصاص یا دریافت غرامت، ترجیح داد دادخواهی خود را به ملاقات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله واگذار کند. البته این روایت به‌تنهایی علت انتخاب عمار را به‌طور قطعی مشخص نمی‌کند؛ آنچه صریحاً بیان شده، خودداری او از پذیرش گزینه‌های پیشنهادی است.

بر همین اساس، استدلال مطرح‌شده درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز بر این تمایز تکیه دارد: عدم قصاص در یک مقطع تاریخی، به‌خودی‌خود دلیل بر نبود حق یا نفی اصل مظلومیت نیست. با این‌حال، به دلیل شرایط موجود در زمان خلفای اهل سنت، سبب شد تا بسیاری از حوادث و اتفاقاتی که برای اهل بیت علیهم‌السلام و شیعیان و دوست‌داران آن انوار طیبه به وقوع بپیوندد، در محال وقوع قصاص قرار گیرد.

پی‌نوشت:
[1]. ابن عساکر، ابوالقاسم علی بن الحسن، تاریخ مدینة دمشق، ج۳۹، ص۲۵۳، تحقیق محب‌الدین ابی‌سعید عمر بن غرامة العمری، بیروت: دارالفکر، ۱۹۹۵م.